ಹಿಂದಿಃ ಆಧುನಿಕ ಭಾರತದ ಧ್ವನಿ

ಹಿಂದಿ ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ, ಇದು ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಭಾಷಾ ಸೇತುವೆಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಮಾರು 32.2 ಕೋಟಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾಷಿಕರೊಂದಿಗೆ, ಹಿಂದಿಯು ಮ್ಯಾಂಡರಿನ್ ಚೈನೀಸ್ ಮತ್ತು ಸ್ಪ್ಯಾನಿಷ್ ನಂತರ ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ ಮೂರನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಮಾತನಾಡುವ ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾಷೆಯಾಗಿದೆ. ಸೊಗಸಾದೇವನಾಗರಿ ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲಾದ ಹಿಂದಿ, ಭಾರತೀಯ ಒಕ್ಕೂಟದ ಎರಡು ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಹಿಂದಿ ಬೆಲ್ಟ್ನ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ-ಇದು ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ರಾಜಸ್ಥಾನದಿಂದ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಬಿಹಾರದವರೆಗೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಈ ಭಾಷೆಯು ಸ್ಥಳೀಯ ಇಂಡೋ-ಆರ್ಯನ್ ಭಾಷಾ ವಿಕಸನ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ-ರಾಜಕೀಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಂಶ್ಲೇಷಣೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ, ಇದು ಭಾರತದ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಬಹುತ್ವ ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ರಾಷ್ಟ್ರ ನಿರ್ಮಾಣದ ಸಂಕೀರ್ಣ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಸಮಕಾಲೀನ ಸಂವಹನ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಮಂತ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ಭಂಡಾರವಾಗಿ, ಹಿಂದಿ ಭಾರತದ ಪ್ರಾಚೀನ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಅದರ ಬಹುಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಪ್ರಸ್ತುತದೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆಯುವುದನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ.

ಮೂಲ ಮತ್ತು ವರ್ಗೀಕರಣ

ಭಾಷಾ ಕುಟುಂಬ

ಹಿಂದಿ ಇಂಡೋ-ಯುರೋಪಿಯನ್ ಭಾಷಾ ಕುಟುಂಬದ ಇಂಡೋ-ಆರ್ಯನ್ ಶಾಖೆಗೆ ಸೇರಿದೆ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಇಂಡೋ-ಆರ್ಯನ್ ಭಾಷೆಗಳ ಮಧ್ಯ ವಲಯದಲ್ಲಿ. ಇದು ಸಂಸ್ಕೃತದಿಂದ ಪ್ರಾಕೃತ ಮತ್ತು ಅಪಭ್ರಂಶ ಭಾಷೆಗಳ ಮಧ್ಯಂತರ ಹಂತಗಳ ಮೂಲಕ ಬರುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಷೆಯು ಈ ಇಂಡೋ-ಆರ್ಯನ್ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಬಂಗಾಳಿ, ಮರಾಠಿ, ಪಂಜಾಬಿ ಮತ್ತು ಗುಜರಾತಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡದ ಹಲವಾರು ಇತರ ಭಾಷೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇಂಡೋ-ಆರ್ಯನ್ ಕುಟುಂಬದೊಳಗೆ, ಹಿಂದಿ ಉರ್ದುವಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ನಿಕಟ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇದರೊಂದಿಗೆ ಇದು ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಭಾಷೆಯ ನಿರಂತರತೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ-ಇವೆರಡೂ ತಮ್ಮಾತನಾಡುವ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಗ್ರಹಿಸಬಲ್ಲವು ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಶೈಲಿಗಳು, ಶಬ್ದಕೋಶ ಮೂಲಗಳು ಮತ್ತು ಬರವಣಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ.

ಮೂಲಗಳು

ದೆಹಲಿ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವ ಖಾರಿಬೋಲಿ ಉಪಭಾಷೆಯಿಂದ ಆಧುನಿಕ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಹಿಂದಿ ವಿಕಸನಗೊಂಡಿತು. ಹಿಂದಿಯ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಸಾ. ಶ. 1100ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಕಂಡುಹಿಡಿಯಬಹುದು, ಆಗ ಈ ಭಾಷೆಯು ಹಿಂದಿನ ಅಪಭ್ರಂಶ ಮತ್ತು ಶೌರಸೇನಿ ಪ್ರಾಕೃತ ರೂಪಗಳಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ದೆಹಲಿ ಪ್ರದೇಶವು, ಸತತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾ, ವಿವಿಧ ಪ್ರಭಾವಗಳು ವಿಲೀನಗೊಂಡ ಭಾಷೆಯ ಶಿಲುಬೆಯಾಯಿತು. "ಹಿಂದಿ" ಎಂಬ ಪದವು ಸಿಂಧೂ ನದಿಯ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವ ಪರ್ಷಿಯನ್ ಪದ "ಹಿಂದ್" ನಿಂದ ಬಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಪರ್ಷಿಯನ್ ಮತ್ತು ಅರೇಬಿಕ್ ಮಾತನಾಡುವವರು ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು.

ಹೆಸರು ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಶಾಸ್ತ್ರ

"ಹಿಂದಿ" ಎಂಬ ಪದವು ಪರ್ಷಿಯನ್ ಪದವಾದ "ಹಿಂದಿ" ಯಿಂದ ಬಂದಿದೆ, ಇದರರ್ಥ "ಹಿಂದ್" ಅಥವಾ "ಭಾರತದ". ಪರ್ಷಿಯನ್ ಮಾತನಾಡುವವರು ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲು "ಹಿಂದ್" ಅನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಈ ಪದವು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸಿಂಧೂ ನದಿಯ ಹೆಸರಾದ ಸಂಸ್ಕೃತ "ಸಿಂಧು" ದಿಂದ ಬಂದಿದೆ. ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ, ಉತ್ತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲು ಹೊರಗಿನವರು ಹಿಂದಿ ಭಾಷೆಯನ್ನು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಕಾಲಾನಂತರದಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು 19ನೇ ಮತ್ತು 20ನೇ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಷಾ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಣದ ನಂತರದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ, "ಹಿಂದಿ" ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಖಾರಿಬೋಲಿ ಉಪಭಾಷೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ ಮತ್ತು ಗಣನೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತ ಶಬ್ದಕೋಶದೊಂದಿಗೆ ದೇವನಾಗರಿ ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲಾದ ಪ್ರಮಾಣೀಕೃತ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು ಬಂದಿತು.

ಐತಿಹಾಸಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆ

ಆರಂಭಿಕ ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಅವಧಿ (1100-1500 ಸಿಇ)

ಹಿಂದಿಯ ಆರಂಭಿಕ ರೂಪವು ಸಾ. ಶ. 1100ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಹಿಂದಿನ ಪ್ರಾಕೃತ ರೂಪಗಳಿಂದ ವಿಕಸನಗೊಂಡ ಅಪಭ್ರಂಶ ಭಾಷೆಗಳಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಈ ಭಾಷೆಯು ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ ಮೌಖಿಕವಾಗಿತ್ತು, ಜಾನಪದ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು ಮತ್ತು ಕ್ರಮೇಣ ಅದರ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪೂರ್ವಜರಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾದ ತನ್ನ ವಿಶಿಷ್ಟ ಗುರುತನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿತು. ಹಿಂದಿಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವಾಗಿದ್ದೆಹಲಿ ಪ್ರದೇಶವು ಸಾ. ಶ. 1206ರಲ್ಲಿ ದೆಹಲಿ ಸುಲ್ತಾನರ ಸ್ಥಾಪನೆಯನ್ನು ಕಂಡಿತು, ಇದು ಭಾಷೆಯನ್ನು ಆಳವಾಗಿ ರೂಪಿಸುವ ಪರ್ಷಿಯನ್ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ಭಾಷಾ ಪ್ರಭಾವಗಳನ್ನು ತಂದಿತು. ಚಾಂದ್ ಬರ್ದಯವರ "ಪೃಥ್ವಿರಾಜ್ ರಾಸೋ" (ಸುಮಾರು ಸಾ. ಶ. 1300) ನಂತಹ ಈ ಅವಧಿಯ ಆರಂಭಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃತಿಗಳು ಹಿಂದಿ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಆರಂಭಿಕ ಹಂತಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತವೆ, ಆದಾಗ್ಯೂ ಅಂತಹ ಪಠ್ಯಗಳ ನಿಖರವಾದಿನಾಂಕ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆಯು ಪಾಂಡಿತ್ಯಪೂರ್ಣ ಚರ್ಚೆಯ ವಿಷಯವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ.

ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಅವಧಿ (1500-1800 CE)

ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಯುಗವು ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಹಿಂದಿ ಉಪಭಾಷೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ಏಳಿಗೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಯಿತು. 1526ರಿಂದ 1857ರವರೆಗೆ ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಿದ ಮೊಘಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಭಾಷಾ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಕೀರ್ಣವಾಯಿತು. ಪರ್ಷಿಯನ್ ಆಸ್ಥಾನದ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಉಳಿದಿದ್ದರೂ, ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಭಾಷೆಯು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಂಡಿತು, ಸ್ಥಳೀಯ ಖಾರಿಬೋಲಿಯನ್ನು ಪರ್ಷಿಯನ್ ಮತ್ತು ಅರೇಬಿಕ್ ಶಬ್ದಕೋಶದೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸಿತು. ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು ವಿವಿಧ ಹಿಂದಿ ಉಪಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವರ್ಧಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದವುಃ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಥುರಾ ಮತ್ತು ವೃಂದಾವನದಲ್ಲಿ ಬ್ರಜಭಾಷೆಯು ಕೃಷ್ಣ ಭಕ್ತಿ ಕಾವ್ಯದ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿತು; ಅಯೋಧ್ಯೆ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾಕಾವ್ಯ ಕಾವ್ಯದ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿ ಅವಧಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. 16ನೇ ಶತಮಾನವು ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮಲಿಕ್ ಮುಹಮ್ಮದ್ ಜಯಸಿಯ "ಪದ್ಮಾವತ್" (1540) ಮತ್ತು ತುಳಸಿದಾಸನ "ರಾಮಚರಿತಮಾನಸ" (1574) ನಂತಹ ಮೇರುಕೃತಿಗಳ ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ಕಂಡಿತು, ಇದು ಹಿಂದಿ ಮಾತನಾಡುವ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರೀತಿಯ ಪಠ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.

ಆಧುನಿಕಾಲ (1800-ಇಂದಿನವರೆಗೆ)

ಹಿಂದಿಯ ಆಧುನಿಕ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಣವು 19ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. 1800ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದ ಕಲ್ಕತ್ತಾದ ಫೋರ್ಟ್ ವಿಲಿಯಂ ಕಾಲೇಜು, ಸಂಸ್ಕೃತ ಶಬ್ದಕೋಶ ಮತ್ತು ದೇವನಾಗರಿ ಲಿಪಿಯನ್ನು ಒತ್ತಿಹೇಳುವ ಮೂಲಕ ಅದನ್ನು ಉರ್ದುವಿನಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸುವ ಮೂಲಕ ಪ್ರಮಾಣೀಕೃತ ಹಿಂದಿ ಗದ್ಯವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವಲ್ಲಿ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿತು. ಹಿಂದೆ ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿಯ ರೂಪಾಂತರಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದ್ದ ಹಿಂದಿ ಮತ್ತು ಉರ್ದುವನ್ನು ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ ಹಿಂದೂ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಂ ಸಮುದಾಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಭಾಷೆಗಳಾಗಿ ಇರಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ್ದರಿಂದ 19ನೇ ಶತಮಾನದ ಹಿಂದಿ-ಉರ್ದು ವಿವಾದವು ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ತಿರುವು ನೀಡಿತು. 1947ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ನಂತರ, ಸಂವಿಧಾನ ಸಭೆಯು ಭಾರತದ ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಚರ್ಚಿಸಿತು. 1949ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 14ರಂದು, ದೇವನಾಗರಿ ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿರುವ ಹಿಂದಿಯನ್ನು ಒಕ್ಕೂಟದ ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು, ಜೊತೆಗೆ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಸಹವರ್ತಿ ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಮುಂದುವರಿಯಿತು. ಈ ದಿನಾಂಕವನ್ನು ಈಗ ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ ಹಿಂದಿ ದಿವಸ್ ಎಂದು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ "ಮಾನಕ್ ಹಿಂದಿ" ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಆಧುನಿಕ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಹಿಂದಿ, ಸಂಸ್ಕೃತದಿಂದ ಪಡೆದ ಗಣನೀಯ ಶಬ್ದಕೋಶದೊಂದಿಗೆ ಖಾರಿಬೋಲಿ ಉಪಭಾಷೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ.

ಸಮಕಾಲೀನ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳು

ಸಮಕಾಲೀನ ಹಿಂದಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ನಿಂದ ಎರವಲು ಪಡೆದ ಪದಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡು ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ಸಂವಹನ ಅಗತ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡು ವೇಗವಾಗಿ ವಿಕಸನಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆ. ಈ ಭಾಷೆಯು ಅವಕಾಶಗಳು ಮತ್ತು ಸವಾಲುಗಳೆರಡನ್ನೂ ಎದುರಿಸುತ್ತಿದೆಃ ಬಾಲಿವುಡ್ ಸಿನೆಮಾವು ಹಿಂದಿಯನ್ನು ಅದರ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಭೌಗೋಳಿಕ ನೆಲೆಯನ್ನು ಮೀರಿ ಪರಿಚಿತಗೊಳಿಸಿದೆ, ಆದರೆ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಭಾಷೆಗಳು ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ನ ಉದಯವು ಅದರ ಭವಿಷ್ಯದ ಪಾತ್ರದ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿದೆ. 2011ರ ಭಾರತೀಯ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಹಿಂದಿ ತನ್ನ ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 43.63% ಅನ್ನು ಮೊದಲ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತದೆ, ಆದಾಗ್ಯೂ ಸಂಬಂಧಿತ ಭಾಷೆಗಳು ಮತ್ತು ಉಪಭಾಷೆಗಳನ್ನು ವರ್ಗೀಕರಿಸುವಲ್ಲಿನ ಸಂಕೀರ್ಣತೆಗಳಿಂದಾಗಿ ನಿಖರವಾದ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳು ವಿವಾದಾಸ್ಪದವಾಗಿವೆ.

ಸ್ಕ್ರಿಪ್ಟ್ಗಳು ಮತ್ತು ಬರವಣಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು

ದೇವನಾಗರಿ ಲಿಪಿ

ಹಿಂದಿಯನ್ನು ದೇವನಾಗರಿ ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ (ದೇವನಾಗರಿ), ಇದು ಪ್ರಾಚೀನ ಬ್ರಾಹ್ಮಿ ಲಿಪಿಯಿಂದ ಗುಪ್ತ ಮತ್ತು ಶಾರದದಂತಹ ಮಧ್ಯಂತರ ಲಿಪಿಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಕಸನಗೊಂಡ ಅಬುಗಿಡಾ ಬರವಣಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. "ದೇವನಾಗರಿ" ಎಂಬ ಹೆಸರು "ದೇವ" (ದೈವಿಕ) ಮತ್ತು "ನಗರಿ" (ನಗರ) ಗಳನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ಬಹುಶಃ ಅದರ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಾನಮಾನ ಅಥವಾ ನಗರ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿನ ಮೂಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಲಿಪಿಯನ್ನು ಎಡದಿಂದ ಬಲಕ್ಕೆ ಬರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಪ್ರಮಾಣಿತ ರೂಪದಲ್ಲಿ 11 ಸ್ವರಗಳು ಮತ್ತು 33 ವ್ಯಂಜನಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ದೇವನಾಗರಿ ಒಂದು ಅರೆ-ಉಚ್ಚಾರಾಂಶದ ಲಿಪಿಯಾಗಿದ್ದು, ಅಲ್ಲಿ ವ್ಯಂಜನಗಳು ಅಂತರ್ಗತ ಸ್ವರದ ಧ್ವನಿಯನ್ನು (ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 'ಎ') ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ, ಇದನ್ನು ಮಾತೃಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ಡಯಾಕ್ರಿಟಿಕಲ್ ಗುರುತುಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಮಾರ್ಪಡಿಸಬಹುದು ಅಥವಾ ತೆಗೆದುಹಾಕಬಹುದು. ಈ ಲಿಪಿಯನ್ನು ಸಂಸ್ಕೃತ, ಮರಾಠಿ ಮತ್ತು ನೇಪಾಳಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವಾರು ಇತರ ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳಿಗೂ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುವ ಬರವಣಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.

ಸ್ಕ್ರಿಪ್ಟ್ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು

ದೇವನಾಗರಿ ಹಿಂದಿಯ ಧ್ವನ್ಯಾತ್ಮಕ ರಚನೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುವ ಹಲವಾರು ವಿಶಿಷ್ಟ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಸ್ಕ್ರಿಪ್ಟ್ ಒಂದು ಸಮತಲ ರೇಖೆಯನ್ನು (ಶಿರೋರೇಖಾ ಅಥವಾ "ಶಿರೋರೇಖಾ") ಒಳಗೊಂಡಿದೆ, ಅದು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪಾತ್ರಗಳ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ, ಅವುಗಳನ್ನು ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ. ಸ್ವರದ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಪದಗಳ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಕ್ಷರಗಳಾಗಿ ಅಥವಾ ವ್ಯಂಜನಗಳಿಗೆ ಜೋಡಿಸಲಾದ ಡಯಾಕ್ರಿಟಿಕಲ್ ಗುರುತುಗಳಾಗಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಲಿಪಿಯು ಧ್ವನ್ಯಾತ್ಮಕ ತತ್ವಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾದ ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆಃ ವ್ಯಂಜನಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಉಚ್ಚಾರಣೆಯ ವಿಧಾನಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಜೋಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ವೇಲಾರ್ನಿಂದ ಲ್ಯಾಬಿಯಾಲ್ನವರೆಗೆ, ಮತ್ತು ಉತ್ಸಾಹರಹಿತದಿಂದ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಯವರೆಗೆ. ಸ್ವರಗಳ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶವಿಲ್ಲದೆ ವ್ಯಂಜನಗಳು ಒಗ್ಗೂಡಿದಾಗ ವಿಶೇಷ ಸಂಯೋಜಿತ ಅಕ್ಷರಗಳು (ಸಂಯುಕ್ತ ಅಕ್ಷರ) ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ದೇವನಾಗರಿ ಅಂಕಿಗಳು (0123456789), ಅರೇಬಿಕ್ ಅಂಕಿಗಳ ಅದೇ ಮೂಲವನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡರೂ, ವಿಭಿನ್ನ ರೂಪಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಹಿಂದಿ ಪಠ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ, ಆದಾಗ್ಯೂ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಅಂಕಿಗಳು ಈಗ ಸಮಕಾಲೀನ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿವೆ.

ಸ್ಕ್ರಿಪ್ಟ್ ವಿಕಸನ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಣ

ಹಿಂದಿಯಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ದೇವನಾಗರಿ ಲಿಪಿಯು 19 ಮತ್ತು 20ನೇ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಣಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಯಿತು. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಕಾಗುಣಿತಗಳನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧಗೊಳಿಸಲು ಮತ್ತು ಲಿಪಿಯ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ರೂಪಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಉರ್ದುವಿಗೆ ಬಳಸುವ ಪರ್ಷಿಯನ್-ಅರೇಬಿಕ್ ಲಿಪಿಯ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಹಿಂದಿಯಲ್ಲಿ ದೇವನಾಗರಿ ಬಳಕೆಯು ಹಿಂದಿ-ಉರ್ದು ವಿವಾದದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಗುರುತಿನ ಸಂಕೇತವಾಯಿತು. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ನಂತರ, ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ಕೇಂದ್ರ ಹಿಂದಿ ನಿರ್ದೇಶನಾಲಯದ ಮೂಲಕ ದೇವನಾಗರಿಯ ಅಧಿಕೃತ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರಕಟಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಖಾತ್ರಿಪಡಿಸಿತು. ಆಧುನಿಕ ಮುದ್ರಣಕಲೆ ಮತ್ತು ಡಿಜಿಟಲ್ ಫಾಂಟ್ಗಳು ದೇವನಾಗರಿ ಅಕ್ಷರಗಳ ನೋಟವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸಿವೆ, ಆದರೂ ಅಕ್ಷರರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ಉಳಿದಿವೆ.

ಭೌಗೋಳಿಕ ವಿತರಣೆ

ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹರಡುವಿಕೆ

ಆಧುನಿಕ ರಾಜ್ಯಗಳಾದ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ, ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ, ರಾಜಸ್ಥಾನ, ಹರಿಯಾಣ, ಬಿಹಾರ, ಜಾರ್ಖಂಡ್, ಉತ್ತರಾಖಂಡ್, ಛತ್ತೀಸ್ಗಢ, ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಹಿಂದಿ ಭೌಗೋಳಿಕ ಹೃದಯಭಾಗವು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಹಿಂದಿ ವಲಯ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಖಾರಿಬೋಲಿ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ಉಪಭಾಷೆಗಳು ವಿಕಸನಗೊಂಡ ಮತ್ತು ಹಿಂದಿ ಆಡಳಿತ, ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಪ್ರಬಲ ಭಾಷೆಯಾದ ಐತಿಹಾಸಿಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಯುಗದಲ್ಲಿ, ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು, ಯಾತ್ರಿಕರು ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಸಾಗಿಸುತ್ತಿದ್ದ ವಿವಿಧ ಹಿಂದಿ ಉಪಭಾಷೆಗಳು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮೂಲಕ ಹರಡಿಕೊಂಡವು. ಮೊಘಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯು ಹಿಂದಿಯ ಪೂರ್ವವರ್ತಿಯಾದ ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿಯನ್ನು ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿತು.

ಕಲಿಕಾ ಕೇಂದ್ರಗಳು

ಹಲವಾರು ನಗರಗಳು ಹಿಂದಿ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿವೆ. ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ವಾರಣಾಸಿಯು ಹಲವಾರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಪಾಠಶಾಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಹಿಂದಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತ ಪಾಂಡಿತ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಸತತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ಭಾರತದ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿ ದೆಹಲಿಯು ಹಿಂದಿಯ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಣ ಮತ್ತು ಅಧಿಕೃತ ಪ್ರಚಾರದ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವಾಗಿದೆ. ಅಲಹಾಬಾದ್ (ಈಗ ಪ್ರಯಾಗರಾಜ್) ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು, ಹಿಂದಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಆಗ್ರಾ ಮತ್ತು ಮಥುರಾಗಳು ಬ್ರಜಭಾಷಾ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದವು, ಆದರೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯು ಅವಧಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿತ್ತು.

ಆಧುನಿಕ ವಿತರಣೆ

2011ರ ಭಾರತದ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಸುಮಾರು 32.2 ಕೋಟಿ ಜನರು ಹಿಂದಿಯನ್ನು ಮೊದಲ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ, ಇದು ವಿವಿಧ ಹಿಂದಿ ಉಪಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿದಾಗ ಭಾರತದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಸುಮಾರು 1% ಅನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಭಾಷಾ ವರ್ಗೀಕರಣವು ಭಾಷೆಗಳು ಮತ್ತು ಉಪಭಾಷೆಗಳ ನಡುವಿನ ಗಡಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಕೀರ್ಣ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವುದರಿಂದ ಈ ಅಂಕಿ ಅಂಶವು ವಿವಾದಾಸ್ಪದವಾಗಿದೆ. ಹಿಂದಿ ಭಾರತದ ಒಂಬತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳ ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆಯಾಗಿದೆಃ ಬಿಹಾರ, ಛತ್ತೀಸ್ಗಢ, ಹರಿಯಾಣ, ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ, ಜಾರ್ಖಂಡ್, ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ, ರಾಜಸ್ಥಾನ, ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಾಖಂಡ. ಇದು ದೆಹಲಿಯ ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಜೊತೆಗೆ ಭಾರತ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಎರಡು ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಭಾರತದ ಆಚೆಗೆ, ಹಿಂದಿ ಮಾತನಾಡುವ ಸಮುದಾಯಗಳು ನೇಪಾಳದಲ್ಲಿ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿವೆ, ಅಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಅರ್ಥೈಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ವಲಸಿಗರಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಫಿಜಿಯಲ್ಲಿ (ಅಲ್ಲಿ ಫಿಜಿ ಹಿಂದಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಇಂಡೋ-ಫಿಜಿಯನ್ ವೈವಿಧ್ಯವನ್ನು ಮಾತನಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ), ಮಾರಿಷಸ್, ಸುರಿನಾಮ್, ಗಯಾನಾ, ಟ್ರಿನಿಡಾಡ್ ಮತ್ತು ಟೊಬಾಗೊ, ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾದಲ್ಲಿ, ಭಾರತದ ಒಪ್ಪಂದದ ಕಾರ್ಮಿಕರು 19ನೇ ಮತ್ತು 20ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿ ಮಾತನಾಡುವ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.

ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಂಪರೆ

ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಸಾಹಿತ್ಯ

ಹಿಂದಿ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಸುಮಾರು ಒಂದು ಸಹಸ್ರಮಾನದ ಶ್ರೀಮಂತ ಮತ್ತು ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಯುಗವು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ 15ರಿಂದ 17ನೇ ಶತಮಾನದ ಭಕ್ತಿ ಚಳುವಳಿಯು, ವಿವಿಧ ಹಿಂದಿ ಉಪಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ ಭಕ್ತಿ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು. ಕಬೀರ್ (1440-1518), ಮಿಶ್ರ ಉಪಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿದ್ದರೂ, ಅವರ ಪದ್ಯಗಳು ಹಿಂದಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಅನುರಣಿಸುತ್ತಲೇ ಇರುವ ಮೂಲಭೂತ ವ್ಯಕ್ತಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವಧಿಯಲ್ಲಿನ ರಾಮಾಯಣದ ಪುನರ್ಕಥನವಾದ ತುಳಸಿದಾಸನ "ರಾಮಚರಿತಮಾನಸ" (1574) ಹಿಂದಿ ಮಾತನಾಡುವ ಜಗತ್ತಿನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರೀತಿಯ ಪಠ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ, ಇದನ್ನು ಉತ್ತರ ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ದೇವಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಪಠಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸುರ್ದಾಸ್ (ಸಿರ್ಕಾ 1478-1583) ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಆಚರಿಸುವ ಬ್ರಜ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವಧಿಯಲ್ಲಿನ ಸೂಫಿ ಪ್ರೇಮಕಥೆಯಾದ ಮಲಿಕ್ ಮುಹಮ್ಮದ್ ಜಯಸಿಯ "ಪದ್ಮಾವತ್" (1540) ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಭಾರತದ ಸಮನ್ವಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಉದಾಹರಿಸುತ್ತದೆ. ರೀತಿ ಅಥವಾ ಆಸ್ಥಾನದ ಕಾವ್ಯ ಸಂಪ್ರದಾಯವು (17ನೇ-18ನೇ ಶತಮಾನಗಳು) ಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಣಯ ವಿಷಯಗಳ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ ಬ್ರಜ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಾಧುನಿಕೃತಿಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿತು.

ಆಧುನಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯ

ಆಧುನಿಕ ಹಿಂದಿ ಸಾಹಿತ್ಯವು 19ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು, ಇದು ಯುರೋಪಿಯನ್ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರಕಾರಗಳು ಮತ್ತು ಆ ಅವಧಿಯ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸುಧಾರಣಾ ಚಳುವಳಿಗಳಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತವಾಗಿತ್ತು. ಭಾರತೇಂದು ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ (1850-1885) ಅವರನ್ನು ಆಧುನಿಕ ಹಿಂದಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ನಾಟಕದ ಪಿತಾಮಹ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಅವರು ಭಾರತೇಂದು ಯುಗಕ್ಕೆ ನಾಂದಿ ಹಾಡಿದರು. 20ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಜೈಶಂಕರ್ ಪ್ರಸಾದ್, ಸೂರ್ಯಕಾಂತ್ ತ್ರಿಪಾಠಿ 'ನಿರಾಲಾ', ಸುಮಿತ್ರಾನಂದನ್ ಪಂತ್ ಮತ್ತು ಮಹಾದೇವಿ ವರ್ಮಾ ಅವರಂತಹ ಕವಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಛಾಯಾವದ್ (ರೊಮ್ಯಾಂಟಿಕ್) ಚಳುವಳಿ ನಡೆಯಿತು. ಪ್ರೇಮ್ಚಂದ್ (1880-1936), ಹಿಂದಿ ಮತ್ತು ಉರ್ದು ಎರಡರಲ್ಲೂ ಬರೆದು, ಹಿಂದಿ ಕಾದಂಬರಿ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಕಥೆಯನ್ನು ಪ್ರಮುಖ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ರೂಪಗಳಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು, ಸಾಮಾಜಿಕ ವಾಸ್ತವಿಕತೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರ ಜೀವನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದರು. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ನಂತರ, ಹಿಂದಿ ಸಾಹಿತ್ಯವು ನೈ ಕಹಾನಿ (ಹೊಸ ಕಥೆ) ಮತ್ತು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಕವಿತೆಗಳಂತಹ ಚಳುವಳಿಗಳೊಂದಿಗೆ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವಾಯಿತು. ಕೃಷ್ಣ ಸೋಬ್ತಿ, ನಿರ್ಮಲ್ ವರ್ಮಾ ಮತ್ತು ಉದಯ್ ಪ್ರಕಾಶ್ ಅವರಂತಹ ಲೇಖಕರು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮನ್ನಣೆಯನ್ನು ಗಳಿಸುವುದರೊಂದಿಗೆ ಸಮಕಾಲೀನ ಹಿಂದಿ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದುತ್ತಲೇ ಇದೆ.

ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ತಾತ್ವಿಕ ಪಠ್ಯಗಳು

ಹಿಂದಿ ಅನೇಕ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ತಾತ್ವಿಕ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದೆ. ರಾಮಚರಿತಮಾನಸವು ಅನೇಕ ಹಿಂದೂಗಳಿಗೆ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಗ್ರಂಥಗಳೆರಡರಲ್ಲೂ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಸಿಖ್ ಗುರುಗಳ ಸಂಯೋಜನೆಗಳು, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಪಂಜಾಬಿಯಲ್ಲಿದ್ದರೂ, ಹಿಂದಿ ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ, ಮತ್ತು ಹಿಂದಿ ಸಿಖ್ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪ್ರವಚನದ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಹಿಂದಿಯಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳು, ಭಕ್ತಿ ಕೃತಿಗಳು ಮತ್ತು ತಾತ್ವಿಕ ಪಠ್ಯಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿವೆ. ಬೈಬಲ್ ಮತ್ತು ಕುರಾನ್ ಅನ್ನು ಹಿಂದಿಗೆ ಅನುವಾದಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಹಿಂದಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಆಧುನಿಕ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಚಳುವಳಿಗಳು ಮತ್ತು ಯೋಗ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ, ಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಅಭ್ಯಾಸದ ಬಗ್ಗೆ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಹಿಂದಿ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿವೆ.

ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮತ್ತು ವಿದ್ವತ್ಪೂರ್ಣ ಕೃತಿಗಳು

ಆಧುನಿಕ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ಪ್ರವಚನದ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿ ಹಿಂದಿಯನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವುದು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಆದ್ಯತೆಯಾಗಿದೆ. ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳಿಗಾಗಿ ಹಿಂದಿ ಪರಿಭಾಷೆಯ ರಚನೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕೃತಿಗಳನ್ನು ಹಿಂದಿಗೆ ಅನುವಾದಿಸಲು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದೆ. ಹಿಂದಿ ವಲಯದಲ್ಲಿರುವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ಹಿಂದಿ ಮಾಧ್ಯಮದ ಮೂಲಕ ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಮಾನವಿಕ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಶೋಧನೆಯಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದೆ ಮತ್ತು ಮುಂದುವರಿದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪ್ರವಚನಕ್ಕಾಗಿ ಹಿಂದಿಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವುದು ಇನ್ನೂ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಯೋಜನೆಯಾಗಿದೆ.

ವ್ಯಾಕರಣ ಮತ್ತು ಧ್ವನಿವಿಜ್ಞಾನ

ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಾಕರಣದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು

ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಕರಣವು ಇಂಡೋ-ಆರ್ಯನ್ ಭಾಷೆಗಳ ಹಲವಾರು ವಿಶಿಷ್ಟ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ತನ್ನದೇ ಆದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ಸಹ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಷೆಯು ಮೂರು ವ್ಯಾಕರಣದ ಲಿಂಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ (ಪುಲ್ಲಿಂಗ, ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ ಮತ್ತು ನಪುಂಸಕ, ಆದಾಗ್ಯೂ ಆಧುನಿಕ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಹಿಂದಿಯಲ್ಲಿ ನಪುಂಸಕವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪುಲ್ಲಿಂಗದೊಂದಿಗೆ ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ), ಎರಡು ಸಂಖ್ಯೆಗಳು (ಏಕವಚನ ಮತ್ತು ಬಹುವಚನ), ಮತ್ತು ಮೂರು ಪ್ರಕರಣಗಳು (ನೇರ, ಓರೆಯಾದ ಮತ್ತು ಮೌಖಿಕ), ಹೆಚ್ಚುವರಿ ವ್ಯಾಕರಣ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಲು ಪೋಸ್ಟ್ಪೋಸಿಷನ್ಗಳಿಂದ ಪೂರಕವಾಗಿದೆ. ಹಿಂದಿ ಪದದ ಕ್ರಮವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಬ್ಜೆಕ್ಟ್-ಆಬ್ಜೆಕ್ಟ್-ವರ್ಬ್ (ಎಸ್. ಓ. ವಿ) ಆಗಿದ್ದು, ಒತ್ತು ನೀಡಲು ಗಣನೀಯ ನಮ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ಭಾಷೆಯು ಸಾಮಾಜಿಕ ಶ್ರೇಣಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುವ ಔಪಚಾರಿಕ ಮತ್ತು ಅನೌಪಚಾರಿಕ ಸರ್ವನಾಮಗಳ (ಔಪಚಾರಿಕ "ನೀವು" ಗಾಗಿ ಆಪ್ ಆಪ್, ಅನೌಪಚಾರಿಕ "ನೀವು" ಗಾಗಿ ತುಮ್ ತುಮ್ ಮತ್ತು ನಿಕಟ "ನೀವು" ಗಾಗಿ ತೂ ತು) ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿಯಲ್ಲಿನ ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರತಿಫಲಿತವಾಗಿದ್ದು, ಉದ್ವಿಗ್ನತೆ, ಆಕಾರ, ಮನಸ್ಥಿತಿ, ಲಿಂಗ, ಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತವೆ. ಭಾಷೆಯು ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಪದಗಳಿಗಿಂತ ಪೋಸ್ಟ್ಪೋಸಿಷನ್ಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅವು ಮಾರ್ಪಡಿಸುವ ನಾಮಪದಗಳಿಗೆ ಮುಂಚಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ.

ಸೌಂಡ್ ಸಿಸ್ಟಮ್

ಹಿಂದಿ ಧ್ವನಿವಿಜ್ಞಾನವು ವ್ಯಂಜನಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ವರಗಳ ಸಮೃದ್ಧ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ಭಾಷೆಯು 11 ಸ್ವರ ಧ್ವನಿಗಳನ್ನು (ಮೂಗಿನ ಸ್ವರಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ) ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾಣಿತ ಉಚ್ಚಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 33 ವ್ಯಂಜನ ಧ್ವನಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಹಿಂದಿ ಧ್ವನಿವಿಜ್ಞಾನದ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಲಕ್ಷಣವೆಂದರೆ ಆಕಾಂಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ಧ್ವನಿಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನಿಲುಗಡೆ ವ್ಯಂಜನಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು-ಮಾರ್ಗಗಳ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗಿದೆಃ ಧ್ವನಿಯಿಲ್ಲದ ಉತ್ಸಾಹರಹಿತ, ಧ್ವನಿಯಿಲ್ಲದ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಯುಳ್ಳ, ಧ್ವನಿಯಿಲ್ಲದ ಉತ್ಸಾಹರಹಿತ, ಮತ್ತು ಧ್ವನಿಯ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಯುಳ್ಳ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಕೆ/ಕೆ/, ಕೆ/ಕೆ/, ಜಿ/ಜಿ/, ಮತ್ತು ಜಿ/ಜಿ/. ಸಂಸ್ಕೃತದಿಂದ ಆನುವಂಶಿಕವಾಗಿ ಪಡೆದ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾದ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಶಿಷ್ಟ ಲಕ್ಷಣವಾದಂತ ಮತ್ತು ರೆಟ್ರೊಫ್ಲೆಕ್ಸ್ ವ್ಯಂಜನಗಳ (ಟಿ/ಟಿ/ವರ್ಸಸ್ ಟಿ/ಟಿ) ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಸಹ ಹಿಂದಿ ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ. ದೇವನಾಗರಿ ಲಿಪಿಯು ಈ ಧ್ವನ್ಯಾತ್ಮಕ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ನಿಖರವಾಗಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಉಚ್ಚಾರಣೆಗಳು ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ, ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಭಾಷಿಕರು ವಿಭಿನ್ನ ಧ್ವನ್ಯಾತ್ಮಕ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೂ ಆಧುನಿಕ ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣವು ಪ್ರಮಾಣೀಕೃತ ಉಚ್ಚಾರಣೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತಿವೆ.

ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಪರಂಪರೆ

ಹಿಂದಿಯಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತವಾದ ಭಾಷೆಗಳು

ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಪರ್ಕ, ವಲಸೆ ಮತ್ತು ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಯುಗದ ಕಾರ್ಮಿಕ ಚಳುವಳಿಗಳ ಮೂಲಕ ಹಿಂದಿ ಹಲವಾರು ಭಾಷೆಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದೆ. ಇಂಡೋ-ಫಿಜಿಯನ್ನರು ಮಾತನಾಡುವ ಫಿಜಿ ಹಿಂದಿ, 19ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದಿಂದ ಒಪ್ಪಂದದ ಕಾರ್ಮಿಕರು ತಂದ ಉಪಭಾಷೆಗಳಿಂದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಂಡಿತು, ಇದು ಅವಧಿ, ಭೋಜ್ಪುರಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಹಿಂದಿ ಉಪಭಾಷೆಗಳ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳನ್ನು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಮತ್ತು ಫಿಜಿಯನ್ ಪ್ರಭಾವಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸಿತು. ಟ್ರಿನಿಡಾಡ್, ಟೊಬಾಗೊ, ಗಯಾನಾ ಮತ್ತು ಸುರಿನಾಮ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವ ಕೆರಿಬಿಯನ್ ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ, ಇದೇ ರೀತಿ ಭಾರತೀಯ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಭಾಷೆಗಳಿಂದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಂಡಿದೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೋಲ್ ಪ್ರಭೇದಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾದ ಹಿಂದಿ, ಈಗ ಮಾತನಾಡುವ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿದೆಯಾದರೂ, ಭಾರತೀಯ ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾದ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿತು. ಭಾರತದೊಳಗೆ, ಹಿಂದಿ ಭಾಷೆಯು ಬಾಲಿವುಡ್ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು, ದೂರದರ್ಶನ ಮತ್ತು ವಲಸೆಯ ಮೂಲಕ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಭಾಷೆಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದೆ, ಹಿಂದಿ ಪದಗಳು ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿವೆ.

ಇತರ ಭಾಷೆಗಳ ಪ್ರಭಾವ

ಹಿಂದಿ ತನ್ನ ಇತಿಹಾಸದುದ್ದಕ್ಕೂ ಅನೇಕ ಭಾಷೆಗಳೊಂದಿಗೆ ನಿರಂತರ ಸಂಪರ್ಕದಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ. ಸಂಸ್ಕೃತವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಔಪಚಾರಿಕ, ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ದಾಖಲಾತಿಗಳಿಗೆ ಶಬ್ದಕೋಶದ ವಿಶಾಲವಾದ ಭಂಡಾರವನ್ನು ಒದಗಿಸಿದೆ. ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಯುಗದಲ್ಲಿ, ಪರ್ಷಿಯನ್ ಮತ್ತು ಅರೇಬಿಕ್ ಭಾಷೆಗಳು ಹಿಂದಿ ಶಬ್ದಕೋಶಕ್ಕೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಆಡಳಿತ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ದೈನಂದಿನ ಜೀವನದ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ನೀಡಿದವು. ಇಂಗ್ಲಿಷ್, ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸ್ವತಂತ್ರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಾ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ, ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಹೊಸಾಲದ ಪದಗಳ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ಭಾರತದ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಭಾಷೆಗಳು ಸಹ ಹಿಂದಿಗೆ ಪದಗಳ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ನೀಡಿ, ಶ್ರೀಮಂತ, ಬಹು ಪದರದ ಶಬ್ದಕೋಶವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿವೆ.

ಸಾಲದ ಪದಗಳು ಮತ್ತು ಶಬ್ದಕೋಶ

ಹಿಂದಿ ಶಬ್ದಕೋಶವು ಅನೇಕ ಭಾಷಾ ಮೂಲಗಳ ಗಮನಾರ್ಹ ಸಂಶ್ಲೇಷಣೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ತಡಭಾವ ಪದಗಳು ನೈಸರ್ಗಿಕ ವಿಕಾಸದ ಮೂಲಕ ಸಂಸ್ಕೃತದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆನುವಂಶಿಕವಾಗಿ ಪಡೆದ ಪದಗಳಾಗಿವೆ (ಸಂಸ್ಕೃತ ಹಸ್ತದಿಂದ ಹಾಥ್ಗೆ "ಕೈ" ಇದೆ). ತತ್ಸಮ ಪದಗಳನ್ನು ಸಂಸ್ಕೃತದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಅವುಗಳ ಸಂಸ್ಕೃತ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಎರವಲು ಪಡೆಯಲಾಗಿದೆ (ಉದಾಹರಣೆಗೆ ವಿದ್ಯಾಲಯ ವಿದ್ಯಾಲಯ "ಶಾಲೆ"). ಪರ್ಷಿಯನ್ ಮತ್ತು ಅರೇಬಿಕ್ ಎರವಲು ಪದಗಳು ಅಸಂಖ್ಯಾತವಾಗಿವೆಃ ದರ್ಬಾರ್ ದರ್ಬಾರ್ (ನ್ಯಾಯಾಲಯ), ಅದಾಲತ್ (ಕಾನೂನು ನ್ಯಾಯಾಲಯ), ಶಹರ್ ಶಹರ್ (ನಗರ), ಕಿತಾಬ್ ಕಿತಾಬ್ (ಪುಸ್ತಕ), ವಕ್ತ್ ವಕ್ತ್ (ಸಮಯ), ಇಜ್ಜತ್ ಇಜ್ಜತ್ (ಗೌರವ). ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಎರವಲು ಪದಗಳು ಆಧುನಿಕ ಹಿಂದಿಯಲ್ಲಿ ಹರಡಿವೆಃ ಸ್ಟೀಷನ್ ಸ್ಟೇಷನ್, ರೇಲ್ ರೈಲು, ಟಿಕೆಟ್ ಟಿಕೆಟ್, ಸ್ಕೂಲ್ ಶಾಲೆ, ಕಾಲೇಜ್. ಸಂಸ್ಕೃತ-ಮೂಲದ ಮತ್ತು ಪರ್ಷಿಯನ್-ಅರೇಬಿಕ್-ಮೂಲದ ಪದಗಳ ನಡುವಿನ ಆಯ್ಕೆಯು ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರಬಹುದು, ಔಪಚಾರಿಕ ಹಿಂದಿ ಸಂಸ್ಕೃತ ಶಬ್ದಕೋಶಕ್ಕೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಿದರೆ, ದೈನಂದಿನ ಭಾಷಣವು ಗಣನೀಯ ಪ್ರಮಾಣದ ಪರ್ಷಿಯನ್, ಅರೇಬಿಕ್ ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ.

ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರಭಾವ

ವಿಶ್ವದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಚಲನಚಿತ್ರೋದ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ಬಾಲಿವುಡ್ ಸಿನೆಮಾದ ಮೂಲಕ ಹಿಂದಿಯ ಪ್ರಭಾವವು ಭಾಷಾ ಗಡಿಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ. ಹಿಂದಿ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಮತ್ತು ಜಾಗತಿಕ ಭಾರತೀಯ ವಲಸಿಗರಲ್ಲಿ ಈ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಪರಿಚಿತವಾಗಿಸಿವೆ, ಇದು ವಿವಿಧ ಭಾಷಾ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಭಾರತೀಯರಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಒಂದು ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ. ಹಿಂದಿ ಸಂಗೀತ, ದೂರದರ್ಶನ ಧಾರಾವಾಹಿಗಳು ಮತ್ತು ಸುದ್ದಿ ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಅಪಾರ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರನ್ನು ತಲುಪುತ್ತವೆ. ಈ ಭಾಷೆಯು ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗುರುತಿನ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ, ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಹಿಂದಿ-ಅಲ್ಲದ ಮಾತನಾಡುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಭಾಷಾ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿ ಸಾಹಿತ್ಯವು ವಿಶಾಲವಾದ ಭಾರತೀಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ತಾತ್ವಿಕ ಪ್ರವಚನಕ್ಕೆ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದೆ ಮತ್ತು ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದಗಳು ವಿಶ್ವ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಹಿಂದಿ ಓದುಗರಿಗೆ ಲಭ್ಯವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಿವೆ.

ರಾಜಮನೆತನದ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಶ್ರಯ

ಮೊಘಲ್ ಯುಗ (1526-1857)

ಮೊಘಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಪರ್ಷಿಯನ್ ಭಾಷೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಆಸ್ಥಾನ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡರೂ, ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿಯನ್ನು ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಅಂತರ-ಕೋಮು ಸಂವಹನದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಉತ್ತೇಜಿಸುವ ಮೂಲಕ ಹಿಂದಿಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತು. ಹಿಂದೂ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಂ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸಿದ ಮೊಘಲ್ ಆಸ್ಥಾನಗಳ ಸಮನ್ವಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯು ಸಂಸ್ಕೃತ ಮತ್ತು ಪರ್ಷಿಯನ್ ಪ್ರಭಾವಗಳೆರಡೂ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದುತ್ತಿರುವ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಶ್ರೀಮಂತಗೊಳಿಸುವಾತಾವರಣವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು. ಸೂಫಿ ಸಂತರು ಮತ್ತು ಕವಿಗಳು ಸ್ಥಳೀಯ ಉಪಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದರು, ಅದು ಆಧುನಿಕ ಹಿಂದಿಯಾಗಿ ವಿಕಸನಗೊಂಡಿತು. ಮೊಘಲ್ ಮಿಲಿಟರಿ ಶಿಬಿರಗಳು ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಕಚೇರಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ಪ್ರಮಾಣೀಕೃತ ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿಯು ಆಧುನಿಕ ಹಿಂದಿ ಮತ್ತು ಉರ್ದು ಎರಡಕ್ಕೂ ಅಡಿಪಾಯ ಹಾಕಿತು.

ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಅವಧಿ (1757-1947)

ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆಡಳಿತವು ಹಿಂದಿಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಕೀರ್ಣ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸಿತು. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ತರಬೇತಿ ನೀಡಲು 1800ರಲ್ಲಿ ಕಲ್ಕತ್ತಾದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ಫೋರ್ಟ್ ವಿಲಿಯಂ ಕಾಲೇಜು, ಹಿಂದಿ ಗದ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸುವ ಮತ್ತು ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವ ಕೇಂದ್ರವಾಯಿತು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಬ್ರಿಟಿಷ್ ನೀತಿಗಳು ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಹಿಂದಿ ಮತ್ತು ಉರ್ದುವಿನ ಧ್ರುವೀಕರಣಕ್ಕೂ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿವೆ. ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಜನಗಣತಿ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಪದ್ಧತಿಗಳು ಧಾರ್ಮಿಕ ಗುರುತುಗಳನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲು ಒಲವು ತೋರಿದವು. ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಧರ್ಮಪ್ರಚಾರಕರು ಬೈಬಲ್ ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಿ, ಹಿಂದಿ ಗದ್ಯ ಶೈಲಿಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದರು.

ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ನಂತರದ ಸರ್ಕಾರದ ಬೆಂಬಲ

1947ರಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಬಂದಾಗಿನಿಂದ, ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ಹಿಂದಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಭಾಷೆಯಾಗಿ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ಉತ್ತೇಜಿಸಿದೆ. 1950ರಲ್ಲಿ ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾದ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವು ದೇವನಾಗರಿ ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿರುವ ಹಿಂದಿಯನ್ನು ಒಕ್ಕೂಟದ ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಗೊತ್ತುಪಡಿಸಿತು, ಆದರೂ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಸಹವರ್ತಿ ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಮುಂದುವರಿಯಬೇಕಾಗಿತ್ತು. 1960ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಹಿಂದಿ ನಿರ್ದೇಶನಾಲಯವು ಹಿಂದಿ ಪ್ರಚಾರ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಸಂಘಟಿಸುತ್ತದೆ. ಸರ್ಕಾರವು ವಿದೇಶಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿ ಪೀಠಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದೆ, ಹಿಂದಿ ಬೋಧನೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಿದೆ, ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯಂತಹ ಹಿಂದಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಾಯೋಜಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರಿ ಕಚೇರಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿಯ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದೆ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡ ನೆನಪಿಗಾಗಿ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 14ರಂದು ಹಿಂದಿ ದಿನವನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಈ ಪ್ರಚಾರದ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಆಗಾಗ್ಗೆ ವಿವಾದಾತ್ಮಕವಾಗಿವೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹಿಂದಿಯೇತರ ಮಾತನಾಡುವ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ, ಇದು ಭಾಷಾ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳು ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಉದ್ವಿಗ್ನತೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.

ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು

ವಿವಿಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಹಿಂದಿಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಬಳಕೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿವೆ. ಆರ್ಯ ಸಮಾಜದಂತಹ ಹಿಂದೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು 19ನೇ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು 20ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿಯನ್ನು ಹಿಂದೂ ಅಸ್ಮಿತೆಯ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಉತ್ತೇಜಿಸಿದವು. ಸಿಖ್ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಪಂಜಾಬಿ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಹಿಂದಿಯನ್ನು ಸಹ ಬೆಂಬಲಿಸಿವೆ. ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಮಿಷನ್ ಮತ್ತು ಇತರ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಹಿಂದಿ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿವೆ. ಭಾರತದ ಬೌದ್ಧ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಧರ್ಮ ಪ್ರಕಟಣೆಗಳಿಗಾಗಿ ಹಿಂದಿಯನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡಿವೆ. ಸಮಕಾಲೀನ ಹಿಂದೂ ದೂರದರ್ಶನ ವಾಹಿನಿಗಳು ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಪ್ರವಚನಗಳು ಆಗಾಗ್ಗೆ ಹಿಂದಿಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತವೆ, ಇದು ಸಮಕಾಲೀನ ಹಿಂದೂ ಧಾರ್ಮಿಕತೆಯ ಮಹತ್ವದ ಭಾಷೆಯಾಗಿದೆ.

ಆಧುನಿಕ ಸ್ಥಿತಿ

ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾಷಣಕಾರರು ಮತ್ತು ವಿತರಣೆ

ಹಿಂದಿ, ಅದರ ವಿವಿಧ ಉಪಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲು ವಿಶಾಲವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿದಂತೆ, ಭಾಷಾ ಅಂದಾಜಿನ ಪ್ರಕಾರ ಸುಮಾರು 322 ದಶಲಕ್ಷ ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾಷಿಕರು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ, ಇದು ಮ್ಯಾಂಡರಿನ್ ಚೈನೀಸ್ ಮತ್ತು ಸ್ಪ್ಯಾನಿಷ್ ನಂತರ ವಿಶ್ವದ ಮೂರನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಮಾತನಾಡುವ ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾಷೆಯಾಗಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಕೇವಲ ಆಧುನಿಕ ಸ್ಟ್ಯಾಂಡರ್ಡ್ ಹಿಂದಿ (ಮಾನಕ್ ಹಿಂದಿ) ಅನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸುವಾಗ, ಮಾತನಾಡುವವರ ಸಂಖ್ಯೆ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ. ಕೆಲವು ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಭಾಷೆಗಳೆಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸುವ ಭೋಜ್ಪುರಿ, ಮೈಥಿಲಿ, ಹರ್ಯಾನ್ವಿ ಮತ್ತು ರಾಜಸ್ಥಾನಿಗಳಂತಹ ವಿವಿಧ ಸಂಬಂಧಿತ ಉಪಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಮಾತನಾಡುವವರನ್ನು ಈ ಅಂಕಿ ಅಂಶವು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದರೂ, 2011ರ ಭಾರತದ ಜನಗಣತಿಯು ಭಾರತೀಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 43.63% ಹಿಂದಿ ಭಾಷೆಯನ್ನು ತಮ್ಮೊದಲ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿದೆ ಎಂದು ವರದಿ ಮಾಡಿದೆ. ಎರಡನೇ ಅಥವಾ ಮೂರನೇ ಭಾಷೆಯಾಗಿ, ಹಿಂದಿ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಅಂದಾಜು 500 ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಭಾರತೀಯರು ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಹಿಂದಿಯಲ್ಲಿ ಸಂವಹನ ನಡೆಸಬಹುದೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಅಧಿಕೃತ ಸ್ಥಾನಮಾನ ಮತ್ತು ಮನ್ನಣೆ

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿ ಅನೇಕ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಅಧಿಕೃತ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಎರಡು ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಜೊತೆಗೆ), ಆದರೂ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸಮಯ ಮಿತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಸಹಾಯಕ ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಮುಂದುವರೆದಿದೆ, ಇದು 15 ವರ್ಷಗಳ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಅವಧಿಯನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಿದ ಮೂಲ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ನಿಬಂಧನೆಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಹಿಂದಿ ಭಾರತದ ಒಂಬತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳ ಏಕೈಕ ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆಯಾಗಿದೆಃ ಬಿಹಾರ, ಛತ್ತೀಸ್ಗಢ, ಹರಿಯಾಣ, ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ, ಜಾರ್ಖಂಡ್, ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ, ರಾಜಸ್ಥಾನ, ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಾಖಂಡ್. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದೆಹಲಿಯೂ ಸಹ ಹಿಂದಿಯನ್ನು ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತದೆ. ಹಲವಾರು ಇತರ ರಾಜ್ಯಗಳು ಹಿಂದಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಗುರುತಿಸುತ್ತವೆ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತವೆ. ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ, ಗಣನೀಯ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಭಾರತೀಯ ವಲಸಿಗರನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಹಲವಾರು ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿಯನ್ನು ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಫಿಜಿ ತನ್ನ ದೊಡ್ಡ ಇಂಡೋ-ಫಿಜಿಯನ್ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಿಂದಾಗಿ "ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ" (ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಹಿಂದಿ-ಉರ್ದು) ಭಾಷೆಯನ್ನು ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ.

ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಚಾರದ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು

ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ಹಿಂದಿಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು ವ್ಯಾಪಕ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡಿದೆ. 1960ರಲ್ಲಿ ಗೃಹ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಸಚಿವಾಲಯದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಹಿಂದಿ ನಿರ್ದೇಶನಾಲಯವು (ಕೇಂದ್ರೀಯ ಹಿಂದಿ ಶಿಕ್ಷಣಾಲಯ) ಬೋಧನೆ, ಪ್ರಕಟಣೆ ಮತ್ತು ಪರಿಭಾಷೆಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಿಂದಿ ಪ್ರಚಾರ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಸಂಘಟಿಸುತ್ತದೆ. ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ಪರಿಭಾಷೆಯ ಆಯೋಗವು ತಾಂತ್ರಿಕ ಪದಗಳಿಗೆ ಹಿಂದಿ ಸಮಾನ ಪದಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರೀಯ ಹಿಂದಿ ಸಂಸ್ಥಾನವು (ಕೇಂದ್ರೀಯ ಹಿಂದಿ ಸಂಸ್ಥೆ) ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಹಿಂದಿ ಬೋಧನೆ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ (ನ್ಯಾಷನಲ್ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಲೆಟರ್ಸ್) ಯಂತಹ ಹಿಂದಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಹಿಂದಿ ಬರಹಗಾರರು ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತವೆ. ಸರ್ಕಾರವು ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 14ರಂದು ಹಿಂದಿ ದಿವಸ್ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಪ್ರಾಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹಿಂದಿ ಪತ್ರಿಕೋದ್ಯಮಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆಗಳಿಗಾಗಿ ಗಾಂಧಿ ಸಮ್ಮಾನ್ನಂತಹ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.

ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ

ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಹಿಂದಿ, ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಮತ್ತು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಕಲಿಯಬೇಕಾದ ತ್ರಿಭಾಷಾ ಸೂತ್ರದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿಯನ್ನು ಕಡ್ಡಾಯ ವಿಷಯವಾಗಿ ಕಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಅನುಷ್ಠಾನವು ರಾಜ್ಯದಿಂದ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ, ಕೆಲವು ದಕ್ಷಿಣ ಮತ್ತು ಈಶಾನ್ಯ ರಾಜ್ಯಗಳು ಕಡ್ಡಾಯ ಹಿಂದಿ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ವಿರೋಧಿಸುತ್ತವೆ. ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಹಲವಾರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ಹಿಂದಿ ಸಾಹಿತ್ಯ, ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಪತ್ರಿಕೋದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಪದವಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರಿ ನೌಕರರ ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕೇಂದ್ರೀಯ ವಿದ್ಯಾಲಯ (ಕೇಂದ್ರೀಯ ಶಾಲೆ) ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಜೊತೆಗೆ ಹಿಂದಿಯನ್ನು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಬೋಧನಾ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಿಜ್ಞಾನ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವೃತ್ತಿಪರ ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಹೊಂದಿದೆ, ಇದು ಭಾರತೀಯ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿಯ ಪಾತ್ರದ ಬಗ್ಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಚರ್ಚೆಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತದೆ.

ಸವಾಲುಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಾದಗಳು

ಅಧಿಕೃತ ಪ್ರಚಾರದ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ಹಿಂದಿ ಹಲವಾರು ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದೆ. ಹಿಂದಿ ಮಾತನಾಡದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತ, ತಮಿಳುನಾಡು ಮತ್ತು ಈಶಾನ್ಯದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ, ಹಿಂದಿ ಪ್ರಚಾರವನ್ನು ಭಾಷಾ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವಾದವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ಪ್ರತಿರೋಧ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಉದ್ವಿಗ್ನತೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. 1960ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಹಿಂದಿ ವಿರೋಧಿ ಆಂದೋಲನಗಳು ಭಾಷಾ ನೀತಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಕಾರಣವಾದವು. ಮೇಲ್ಮುಖ ಚಲನಶೀಲತೆ, ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂವಹನದ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದೆ, ಇದು ಭಾರತೀಯರು ತಮ್ಮ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಭಾಷೆ, ಹಿಂದಿ ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಅನ್ನು ಆಗಾಗ್ಗೆ ಕರಗತ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ಸಂಕೀರ್ಣ ತ್ರಿಭಾಷಾ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಭಾಷೆಯ ಹೆಮ್ಮೆಯ ಉದಯ ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕ (ಕನ್ನಡ), ತೆಲಂಗಾಣ ಮತ್ತು ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ (ತೆಲುಗು) ಮತ್ತು ತಮಿಳುನಾಡು (ತಮಿಳು) ರಾಜ್ಯಗಳ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಆರ್ಥಿಕ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯು ಹಿಂದಿಯನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸುವ ರಾಷ್ಟ್ರಭಾಷೆ ಎಂಬ ಹಕ್ಕನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದೆ. ಅಧಿಕೃತ ನೀತಿಯ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಅಧಿಕೃತ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿಯ ಕುಸಿತವು ಈ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ನಿರ್ಬಂಧಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ.

ಡಿಜಿಟಲ್ ಉಪಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಮಾಧ್ಯಮ

ಆನ್ಲೈನ್ನಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿರುವ್ಯಾಪಕವಾದ ವಿಷಯ, ಹಲವಾರು ಹಿಂದಿ ಜಾಲತಾಣಗಳು ಮತ್ತು ಸಕ್ರಿಯ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯೊಂದಿಗೆ ಹಿಂದಿ ಡಿಜಿಟಲ್ ಮಾಧ್ಯಮಕ್ಕೆ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿದೆ. ಪ್ರಮುಖ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಕಂಪನಿಗಳು ತಮ್ಮ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಿಗೆ ಹಿಂದಿ ಭಾಷೆಯ ಸಂಪರ್ಕಸಾಧನಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ. ಭಾರತೀಯ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ನಂತರ ಹಿಂದಿ ಎರಡನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಬಳಕೆಯಾಗುವ ಭಾಷೆಯಾಗಿದೆ. ಬಾಲಿವುಡ್ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಹಿಂದಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುತ್ತಲೇ ಇದ್ದು, ಬೃಹತ್ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಿವೆ. ಹಿಂದಿ ದೂರದರ್ಶನ ವಾಹಿನಿಗಳು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹಿಂದಿ ವಲಯದಲ್ಲಿ, ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ವೀಕ್ಷಕರನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಡಿಜಿಟಲ್ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ, ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದೆ, ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಹಿಂದಿ ಆನ್ಲೈನ್ ವಿಷಯವು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ನೊಂದಿಗೆ ಕೋಡ್-ಮಿಶ್ರಣವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.

ಯುನೆಸ್ಕೋ ವರ್ಗೀಕರಣ

ಮಾತನಾಡುವ ಜನರ ದೊಡ್ಡ ಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ಅಧಿಕೃತ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಗಮನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಯುನೆಸ್ಕೋ ಹಿಂದಿ ಭಾಷೆಯನ್ನು "ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಸುರಕ್ಷಿತ" ಭಾಷೆಯಾಗಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಕೆಲವು ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು, ಆಧುನಿಕ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಹಿಂದಿ, ಅದರ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಉಪಭಾಷೆಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ ಔಪಚಾರಿಕ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ, ಮಾಧ್ಯಮ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಕಿರಿದಾದ ಬಳಕೆಯ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಎಂದು ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ದೈನಂದಿನ ಸಂವಹನವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಉಪಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ಇಂಗ್ಲಿಷ್-ಮಿಶ್ರಿತ ಪ್ರಭೇದಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಹಿಂದಿಯ ಸುಸ್ಥಿರತೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ, ಭಾಷಾ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು ಮತ್ತು ವಿದ್ವಾಂಸರಲ್ಲಿ ಕಳವಳದ ವಿಷಯವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ.

ಕಲಿಕೆ ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಯನ

ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಅಧ್ಯಯನ

ಹಿಂದಿ ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯವು ಭಾರತೀಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿವೆ. ಹಿಂದಿ ಬೆಲ್ಟ್ನ ಪ್ರಮುಖ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ಹಿಂದಿಯಲ್ಲಿ ಪದವಿಪೂರ್ವ, ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಮತ್ತು ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಬನಾರಸ್ ಹಿಂದೂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ (ವಾರಣಾಸಿ), ದೆಹಲಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ, ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರೂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ (ದೆಹಲಿ), ಲಕ್ನೋ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಮತ್ತು ಅಲಹಾಬಾದ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಸೇರಿವೆ. ಈ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಹಿಂದಿ ಸಾಹಿತ್ಯ, ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರ, ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಹಿಂದಿ ಪಠ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಮಕಾಲೀನ ಭಾಷಾ ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಶೋಧನೆ ನಡೆಸುತ್ತವೆ. ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ಹಿಂದಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಸಹ ನೀಡುತ್ತವೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಭಾರತೀಯ ವಲಸಿಗ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಅಥವಾ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ. ಅಮೆರಿಕನ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಸ್ಟಡೀಸ್ ಮತ್ತು ಅಂತಹುದೇ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಹಿಂದಿ ಬೋಧನೆ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತವೆ.

ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು

ಹಿಂದಿ ಕಲಿಯಲು ಹಲವಾರು ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳಿವೆ. ಕೇಂದ್ರೀಯ ಹಿಂದಿ ಸಂಸ್ಥೆ (ಕೇಂದ್ರೀಯ ಹಿಂದಿ ಸಂಸ್ಥಾನ) ವಿವಿಧ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಕೋರ್ಸ್ಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರೀಯ ಹಿಂದಿ ವಿದ್ಯಾಪೀಠಗಳು ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಹಿಂದಿ ಬೋಧನೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ. ವಾಣಿಜ್ಯ ಭಾಷಾ ಶಾಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಆನ್ಲೈನ್ ವೇದಿಕೆಗಳು ಹಿಂದಿ ಬೋಧನೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. "ಟೀಚ್ ಯುವರ್ಸೆಲ್ಫ್ ಹಿಂದಿ" ಮತ್ತು ಸಮಗ್ರ ವ್ಯಾಕರಣಗಳಂತಹ ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕಗಳು ರಚನಾತ್ಮಕ ಕಲಿಕಾ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ. ಆನ್ಲೈನ್ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳಲ್ಲಿ ಮೊಬೈಲ್ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ಗಳು, ಯೂಟ್ಯೂಬ್ ಚಾನೆಲ್ಗಳು ಮತ್ತು ಉಚಿತ ಹಿಂದಿ ಪಾಠಗಳನ್ನು ನೀಡುವ ಜಾಲತಾಣಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಬೋಧನಾ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಣವು ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಮಾತನಾಡುವವರಿಗೆ, ಹಿಂದಿಯು ಮಧ್ಯಮ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ, ದೇವನಾಗರಿ ಲಿಪಿ, ಲಿಂಗ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯಾಪದದ ಸಂಯೋಜನೆಗಳು ಗಣನೀಯ ಅಧ್ಯಯನದ ಅಗತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ಫೋನೆಟಿಕ್ ಬರವಣಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ನಿಯಮಿತವಾದ ವ್ಯಾಕರಣವು ಕಲಿಕೆಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಣಗಳು

ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ಹಿಂದಿ ಪ್ರಾವೀಣ್ಯತೆಗಾಗಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹಿಂದಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಸರ್ಕಾರಿ ನೌಕರರಿಗೆ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರೀಯ ಹಿಂದಿ ಸಂಸ್ಥೆಯು ವಿವಿಧ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ (ಪ್ರವೇಶ್, ಪ್ರಥಮ, ಮಧ್ಯಮ, ರಾಷ್ಟ್ರಭಾಷಾ, ಇತ್ಯಾದಿ) ಪ್ರಮಾಣೀಕರಣ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ಹಿಂದಿ ಭಾಷೆಯ ಡಿಪ್ಲೊಮಾಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ವಿದೇಶಿಯರಿಗೆ, ಅಮೆರಿಕನ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಆನ್ ದಿ ಟೀಚಿಂಗ್ ಆಫ್ ಫಾರಿನ್ ಲಾಂಗ್ವೇಜಸ್ (ಎಸಿಟಿಎಫ್ಎಲ್) ನಂತಹ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಪ್ರಾವೀಣ್ಯತೆಯ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ. ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಲಿಯುವವರಿಗೆ ಪ್ರಮಾಣೀಕೃತ ಹಿಂದಿ ಪ್ರಾವೀಣ್ಯತೆಯ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಲಭ್ಯತೆಯು ಚೈನೀಸ್, ಜಪಾನೀಸ್ ಅಥವಾ ಅರೇಬಿಕ್ನಂತಹ ಭಾಷೆಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಕಡಿಮೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಂಡಿದೆ, ಆದರೂ ಇದು ಭಾರತದ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಜಾಗತಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದೊಂದಿಗೆ ಕ್ರಮೇಣ ಬದಲಾಗುತ್ತಿದೆ.

ತೀರ್ಮಾನ

ಹಿಂದಿ ಭಾರತದ ಸಂಕೀರ್ಣ ಭಾಷಾ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸಕ್ಕೆ ಜೀವಂತ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ಒಂಬತ್ತು ಶತಮಾನಗಳ ಹಿಂದೆ ದೆಹಲಿ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅದರ ಹೊರಹೊಮ್ಮುವಿಕೆಯಿಂದ ಹಿಡಿದು ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಮಾತನಾಡುವ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿರುವ ಅದರ ಪ್ರಸ್ತುತ ಸ್ಥಾನಮಾನದವರೆಗೆ, ಹಿಂದಿ ಇಂಡೋ-ಆರ್ಯನ್ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಸನ ಮತ್ತು ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರಭಾವಗಳ ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕ ಸಂಶ್ಲೇಷಣೆಯನ್ನು ಸಾಕಾರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಭಕ್ತಿ ಕಾವ್ಯದಿಂದ ಆಧುನಿಕ ಅಧಿಕೃತ ಪ್ರವಚನದವರೆಗಿನ ಭಾಷೆಯ ಪ್ರಯಾಣವು ಭಾರತದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪರಿವರ್ತನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ-ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ರಾಜ್ಯಗಳಿಂದ ಮೊಘಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ, ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಸಾಹತುಶಾಹಿಯ ಮೂಲಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ. ಇಂದು, ಹಿಂದಿ ಭಾರತದ ಬಹುಭಾಷಾ ಭೂದೃಶ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ವಿವಾದಾತ್ಮಕ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆಯಾಗಿ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಏಕೀಕರಣಕಾರಿಯಾಗಿ ಮತ್ತು ಭಾಷಾ ರಾಜಕೀಯದ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ. ತುಳಸಿದಾಸನ ಉದಾತ್ತ ಪದ್ಯಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಸಮಕಾಲೀನ ಕಾದಂಬರಿಗಳವರೆಗೆ ಅದರ ವಿಶಾಲವಾದ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯವು ಹಿಂದಿಯ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ. ಸಂಸ್ಕೃತ, ಪರ್ಷಿಯನ್, ಅರೇಬಿಕ್ ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ನಿಂದ ಶಬ್ದಕೋಶವನ್ನು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುವ ಭಾಷೆಯ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯು ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಬಹುತ್ವದ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಭಾರತವು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಏಕತೆಯ ನಡುವೆ, ಸಂಪ್ರದಾಯ ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕತೆಯ ನಡುವೆ, ಸ್ಥಳೀಯ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಜಾಗತಿಕ ಏಕೀಕರಣದ ನಡುವೆ ಮಾತುಕತೆ ನಡೆಸುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ, ಹಿಂದಿ ಈ ಮಾತುಕತೆಗಳ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ. ಹಿಂದಿ ನಿಜವಾದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆಯೇ ಅಥವಾ ಒಕ್ಕೂಟೀಕೃತ ಭಾಷಾ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅನೇಕರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ವಿಕಸನಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆಯೇ ಎಂಬುದು ಮುಕ್ತ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ. ತನ್ನ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಭಾಷಿಕರು, ಶ್ರೀಮಂತ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಆಳವಾದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಹಿಂದಿ ಭಾರತದ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಜಾಗತಿಕ ಭಾಷಾ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಧ್ವನಿಯಾಗಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಖಚಿತವಾಗಿದೆ.